De punctie is voor veel vrouwen het meest beladen moment van een IVF-traject. Weken van spuiten, echo’s en controles komen samen in één ochtend, waarna je hoort hoeveel eicellen er zijn. Toch weten de meeste vrouwen vooraf vooral hoe het medisch werkt, en veel minder hoe het voelt. In dit artikel lees je beide: hoe de IVF-punctie verloopt, wat je kunt vragen over verdoving, en wat vrouwen zelf vertellen over de punctie en het herstel.
Wat is een IVF-punctie precies?
De IVF-punctie, ook wel eicelpunctie, follikelpunctie of pick-up genoemd, is de ingreep waarbij de rijpe eicellen uit je eierstokken worden gehaald. Het is de tweede fase van het IVF-traject, na de stimulatiefase.
Tijdens die eerste fase heb je met een hormoonbehandeling meerdere eiblaasjes laten rijpen. Eicellen groeien namelijk in met vocht gevulde blaasjes in je eierstokken, de follikels. Zodra uit de echo’s blijkt dat er genoeg follikels groot genoeg zijn, krijg je een trigger-injectie die de laatste rijping in gang zet. Precies zesendertig uur later vindt de punctie plaats. Die timing is strak, want gebeurt het te laat, dan kunnen de eicellen al zijn gesprongen.
Bij de IVF-punctie brengt de arts via je vagina een dunne holle naald in, onder begeleiding van een inwendige echo. Elke follikel wordt aangeprikt en leeggezogen. In dat follikelvocht zit de eicel. De buisjes met vocht gaan direct naar het laboratorium, waar de embryoloog onder de microscoop kijkt hoeveel rijpe eicellen er daadwerkelijk zijn gevonden. Daarna worden ze samengebracht met zaadcellen, of wordt er bij een ICSI-traject één zaadcel rechtstreeks in de eicel geïnjecteerd.
Hoe verloopt de punctie stap voor stap?
Voor de ingreep
Je meldt je meestal ruim voor de ingreep in het ziekenhuis of de kliniek. In veel klinieken neem je dan nog pijnstilling in, vaak paracetamol, soms in combinatie met een rustgevend tablet. Krijg je een roesje via een infuus, dan moet je meestal nuchter zijn en ben je langer onderweg dan de ingreep zelf duurt.
Regel sowieso vervoer. Door de pijnstilling en de medicatie mag je na de punctie niet zelf autorijden, ook niet als je je prima voelt. Je partner of donor produceert meestal op dezelfde ochtend zaad, soms op een andere locatie dan waar jij ligt.
Tijdens de punctie
De ingreep zelf duurt ongeveer vijftien minuten; met voorbereiding en nazorg ben je al snel een half uur in de behandelkamer. Je ligt in de houding die je van een inwendige echo kent. De arts verdooft eerst de vaginawand met injecties, brengt dan de echokop met naaldgeleider in en prikt de follikels één voor één aan.
Veel vrouwen kunnen op het scherm meekijken. Sommige vrouwen vinden dat prettig en afleidend, andere liever niet. Je mag dat gewoon zeggen. Hoeveel eicellen er opgezogen kunnen worden, hangt af van het aantal goed ontwikkelde follikels en van hoe goed ze bereikbaar zijn: een eierstok die hoog ligt of achter de baarmoeder wegduikt, maakt de punctie lastiger en vaak ook gevoeliger.
Direct na afloop
Na de IVF-punctie wordt soms nog even gekeken of de prikgaatjes nog bloeden. Daarna ga je naar een uitrustruimte, waar een verpleegkundige je in de gaten houdt. Daarna, hoe lang is afhankelijk van de kliniek waar je bent, hoor je hoeveel eicellen er zijn gevonden. Dat aantal ligt soms lager dan het aantal follikels dat op de echo te zien was, en dat is normaal: niet elk blaasje bevat een rijpe eicel.
Verdoving bij de IVF-punctie: dit kun je vragen
Dit is het punt waarop we vrouwen het vaakst horen zeggen: dat wist ik niet. De manier waarop je verdoofd wordt, verschilt namelijk sterk per kliniek. Uit een landelijke inventarisatie onder vrijwel alle Nederlandse klinieken die puncties uitvoeren, bleek een opvallend grote variatie aan protocollen: de ene kliniek werkt met opioïden via een infuus, de andere met een injectie in de spier, en weer een andere met tabletten zonder verdovend effect. Ongeveer zes op de tien klinieken geven daarnaast standaard iets tegen de spanning.
Er is dus geen landelijke standaard, en dat betekent dat je er iets over mag zeggen. In veel klinieken kun je vragen om sedatie, in de volksmond een roesje. Je krijgt dan via een infuus medicatie waardoor je licht slaapt en weinig tot niets van de ingreep merkt. Je hartslag en zuurstof worden daarbij bewaakt, en je blijft daarna wat langer op de afdeling omdat het middel moet uitwerken.
Belangrijk om te weten: sedatie moet meestal vooraf geregeld worden, soms met een apart telefonisch gesprek met een sedatiepraktijkspecialist. In sommige klinieken zijn er ook minder sedatieplekken dan puncties, waardoor je pas bij het inplannen hoort of het die dag kan. Vraag er dus naar tijdens het voorlichtingsgesprek of de eerste uitleg, niet pas op de ochtend zelf.
Was je eerste IVF-punctie heel pijnlijk? Dan is dat een reden om het te bespreken. In verschillende ziekenhuizen is het mogelijk om een volgende punctie onder diepere sedatie te laten doen. In België is sedatie bij de pick-up veel vaker de standaard dan hier.
“Ik ben onder behandeling in België geweest en was daar onder volledige narcose. Ik vond dat eigenlijk heel fijn.”
Ellemieke
Je hoeft dus niet dapper te zijn omdat het nu eenmaal zo gaat in jouw kliniek. Vraag wat er mogelijk is, vraag wat er gebeurt als het tegenvalt, en vraag of je bij een volgende poging iets anders kunt krijgen. Dat is geen lastig zijn, dat is goed voor jezelf zorgen.
Hoe ervaren vrouwen de punctie zelf?
Eerlijk antwoord: dat loopt enorm uiteen. Een groot Nederlands fertiliteitscentrum schrijft dat de punctie met uitgebreide pijnstilling voor acht van de tien vrouwen goed te doen is. Dat is geruststellend, en tegelijk betekent het dat twee op de tien vrouwen het niet goed te doen vinden. Als jij tot die groep hoort, ben je geen aansteller.
Wat vrijwel iedereen herkent, is de spanning vooraf. Ziekenhuizen benoemen het zelf ook: veel vrouwen zien op tegen de IVF-punctie, en dat is normaal. Er komt in die ochtend veel samen. Wekenlang werk, een datum die pas een paar dagen van tevoren vaststaat, en een uitkomst waar je zelf niets aan kunt sturen.
“Ik vond de puncties het zwaarste deel van het hele traject. De spanning van tevoren, de pijn tijdens de punctie en ook het herstel na afloop duurde langer dan ik had gedacht. Ik kon na 3 dagen nog steeds niet werken omdat ik te veel krampen had.”
Sandra
Wat vrouwen tijdens de punctie beschrijven, loopt uiteen van een stevige menstruatiekramp tot scherpe pieken bij het aanprikken van elke follikel. Hoe meer follikels, hoe langer de ingreep duurt en hoe vaker er geprikt wordt. De emotionele lading speelt ook mee: angst maakt pijn letterlijk heftiger. Lees ook wat een fertiliteitstraject mentaal met je doet, want die spanning begint vaak dagen voor de punctie zelf.
Na de IVF-punctie: besef dat er kleine wondjes in je buik zitten
Dit is het stuk dat in de meeste folders onderbelicht blijft, terwijl het voor je herstel het meest uitmaakt. Bij een punctie wordt elke follikel afzonderlijk aangeprikt. Had je twaalf follikels, dan zijn er twaalf prikgaatjes gemaakt: door je vaginawand heen en in het weefsel van je eierstokken. Het zijn kleine wondjes, maar het blijven wondjes, en ze zitten in een orgaan dat door de hormoonbehandeling al flink opgezwollen en gevoelig is.
Daarom kun je na afloop behoorlijk last hebben van krampen. Die voelen vaak als een zware menstruatie en kunnen een paar dagen aanhouden. Hoeveel last je hebt, hangt onder meer samen met het aantal follikels dat is aangeprikt. Ziekenhuizen adviseren meestal paracetamol, zo nodig elke zes uur. Overleg met je kliniek voordat je iets anders slikt, want niet elke pijnstiller is in deze fase geschikt.
Ook het bloedverlies verschilt sterk per vrouw. De ene vrouw heeft alleen wat lichtbruin verlies op de dag zelf, de andere vloeit een paar dagen alsof ze ongesteld is. Neem dus maandverband mee naar het ziekenhuis en leg thuis een voorraad klaar. Gebruik geen tampons, tenzij je kliniek iets anders zegt. Je menstruatie komt daarna meestal binnen ongeveer een week op gang, al kan dat bij een versterkte cyclus anders lopen.
Plan de dag van de IVF-punctie leeg, en plan de dag erna niet vol. Dat klinkt logisch, maar in de praktijk boeken veel vrouwen alleen de ochtend vrij en zitten ze de volgende dag gewoon weer op kantoor. Hoe je dat met je werk regelt, lees je in ons artikel over werken na een behandeling en of je rust moet nemen.
Wanneer neem je contact op met je kliniek?
Milde krampen en wat bloedverlies horen erbij. Deze klachten horen er niet bij, en dan bel je, ook ‘s nachts en ook als je twijfelt:
- koorts
- pijn die toeneemt in plaats van afneemt, of pijn die niet reageert op paracetamol
- fors of aanhoudend bloedverlies
- een buik die snel dikker en gespannen wordt, misselijkheid, braken of veel minder plassen, want dit kunnen tekenen van overstimulatie (OHSS) zijn
- benauwdheid of kortademigheid
- een niet-pluisgevoel dat je niet goed kunt uitleggen
Over hoe een flink opgezwollen buik na een punctie eruitziet en voelt, schreef Maaike eerder openhartig in haar column over IVF en een dikke blauwe buik.
Na afloop is het nog niet klaar
Veel vrouwen bereiden zich mentaal voor op de punctie zelf en vergeten dat er direct daarna een nieuw spannend moment aankomt.
“Na afloop is het eigenlijk nog niet klaar. Om te horen hoeveel rijpe eicellen er zijn is weer een spannend moment.”
Eerst hoor je hoeveel eicellen er zijn opgehaald. De dag erna hoor je hoeveel daarvan zijn bevrucht. En daarna volgt de vraag hoeveel embryo’s doorgroeien tot dag drie of dag vijf. Elk telefoontje kan het beeld bijstellen, omhoog of omlaag. Vrouwen beschrijven dat als een reeks kleine uitslagen vlak na elkaar, terwijl hun lichaam nog aan het herstellen is en de hormonen nog nawerken.
Ga je daarna door naar een verse terugplaatsing, dan volgt de volgende fase. Alles over wat er dan gebeurt en hoe de innesteling verloopt lees je op onze pagina over de terugplaatsing van een embryo en de wachtweken.
Zo bereid je je voor op de IVF-punctie
Bespreek je verdoving ruim van tevoren en vraag expliciet naar sedatie. Zeg het ook als je erg opziet tegen de ingreep of eerder een nare ervaring had, want daar kan de kliniek rekening mee houden. Regel vervoer, neem iemand mee en plan niets voor de rest van de dag. Neem maandverband, makkelijke kleding en iets warms mee, want veel vrouwen hebben het na afloop koud. Zorg thuis voor een kruik, paracetamol en eten dat je niet hoeft klaar te maken.
En net zo belangrijk: bedenk vooraf hoe je het nieuws over het aantal eicellen wilt ontvangen, en bij wie je daarna terechtkunt. Niet om het zwaarder te maken dan het is, maar omdat het je scheelt als je er niet alleen mee zit op het moment dat het telefoontje komt.
Herken je dit, of sta je op het punt je eerste punctie te krijgen? In de FertiFriend Community delen vrouwen hoe hun punctie ging, wat ze vroegen aan hun kliniek en hoe hun herstel verliep. Je hoeft het niet alleen uit te zoeken.
Samen is minder alleen.
Bronnen
Rijnstate. IVF- en ICSI-behandeling in Rijnstate, over de follikelpunctie onder plaatselijke verdoving en de mogelijkheid van sedatie. Volledige tekst.
Rijnstate. IVF, over het verloop en de duur van de eicelpunctie. Volledige tekst.
St. Antonius Ziekenhuis. IVF en ICSI in detail, over pijnstilling tijdens de punctie en het controleren van de prikgaatjes. Volledige tekst.
UMC Utrecht. IVF-behandeling (agonist) luteaal schema, over een volgende punctie onder diepe sedatie. Volledige tekst.
Tergooi MC. IVF en ICSI, over opzien tegen de punctie en het aanvragen van sedatie. Volledige tekst.
Amphia. In Vitro Fertilisatie (IVF), over buikpijn en bloedverlies na de punctie en wanneer je contact opneemt. Volledige tekst.
Heilig Hart Leuven. In-vitrofertilisatie, over de eicelpick-up onder sedatie in België. Volledige tekst.
Roest I, Buisman ETIA, van der Steeg JW, Koks CAM. Different methods of pain relief for IVF and ICSI oocyte retrieval, a Dutch survey. European Journal of Obstetrics and Gynecology and Reproductive Biology: X, 2019. DOI.
Disclaimer: De artikelen op dit platform zijn geschreven door FertiFriend en zijn bedoeld voor informatieve doeleinden. Aan de inhoud van deze artikelen kunnen geen rechten worden ontleend. Wij raden altijd aan om advies in te winnen bij uw behandelend arts voordat u beslissingen neemt over uw gezondheid en behandelingen.
Kom je een foutje tegen? Laat het ons dan weten via hello@fertifriend.nl
